Tański Józef Wiktor, pseud. i krypt.: Un Slave, J. T-i., (t.) (1806–1888), uczestnik powstania listopadowego, emigrant, dziennikarz, publicysta.
Ur. 23 III w majątku Kamionna (pow. pułtuski) w rodzinie ziemiańskiej, był synem Klemensa (zm. 1839), w okresie Ks. Warsz. radcy pow. pułtuskiego (1807–15), i Agnieszki z Sosnkowskich (zm. 1855).
W r. 1823 rozpoczął T. służbę w stacjonującym w Warszawie wołyńskim p. gwardii Rezerwowego Korpusu Wojsk Król. Pol. i po ukończeniu Szkoły Podchorążych Piechoty został awansowany na podporucznika. Po przedłożeniu w r. 1829 naczelnemu wodzowi wojsk Król. Pol., wielkiemu księciu Konstantemu, swego tłumaczenia z języka francuskiego „Traktatu o lekkiej piechocie” został włączony do komisji szkolącej strzelców pieszych. Po wybuchu powstania listopadowego walczył w 4. pp liniowej armii Król. Pol. w stopniu szeregowca. Awansowany w grudniu 1830 na porucznika, został adiutantem gen. Stanisława Małachowskiego; w celu zorganizowania dziesięciu batalionów piechoty wysłano go do woj. kaliskiego. W lutym 1831 objął stanowisko adiutanta szefa sztabu 2. DP gen. Józefa Bonawentury Załuskiego. Za męstwo w bitwach pod Dobrem (17 II t.r.), Okuniewem (18 II), Grochowem (25 II) i Ostrołęką (26 V) został odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari i awansowany na kapitana. Od czerwca służył w kierowanym przez gen. Tomasza Łubieńskiego sztabie naczelnego wodza gen. Jana Skrzyneckiego; zajmował się w nim komunikacją z Prusami i aprowizacją twierdzy Modlin. Po upadku powstania został we wrześniu na krótko aresztowany, następnie w taborze rannych żołnierzy, przebrany za służącego (Klaudyny z Działyńskich Potockiej), przekroczył granicę Prus z Saksonią i zamieszkał w Dreźnie.
W lipcu 1832 przeniósł się T. do Paryża, gdzie podjął studia w Szkole Sztabu Generalnego i został członkiem Tow. Literackiego, kierowanego przez Ludwika Platera. Za szkalowanie dowódców powstania listopadowego wyzwał na pojedynek pistoletowy Leona Łubieńskiego (kiedy ten chybił, T. wystrzelił w powietrze). Do powstania nawiązał w artykule Notes sur le supplément à l’ordonance de l’infanterie du 4 mars 1831 („Spectateur militaire” T. 13: 1832), a armię rosyjską opisał w książce Tableau statistique, politique et moral du système militaire de la Russie (Paris 1833). Pod koniec r. 1833 ukończył studia i wyjechał do Algeru; jeszcze t.r. opublikował tam książkę Considérations militaires sur la régence d’Alger. Wstąpił do Legii Cudzoziemskiej i awansowany 21 I 1834 na kapitana służył m.in. z Aleksandrem Walewskim od lipca t.r. w stacjonującym w Oranie polskim 4. baonie; panujące w nim stosunki opisał w liście opublikowanym w „Kronice Emigracji Polskiej” (1834 arkusz 13). W bitwie pod Moulay Ismael (26 VI 1835) z wojskami emira Abd el-Kadera dowodził 1. komp. Po rozwiązania 4. baonu w lipcu t.r. wstąpił do formowanego w r. 1836 w Pau (Akwitania) batalionu Nowej Legii Cudzoziemskiej, przeznaczonego do walk z karlistami w Hiszpanii. Przekroczył granicę, ale w walkach nie uczestniczył, natomiast podczas powrotu do Francji został w styczniu 1837 napadnięty i obrabowany przez karlistów (utracił wtedy swe prace literackie).
T. osiadł w Paryżu i spisał pamiętniki z Afryki i Hiszpanii, które przekazał 11 I 1838 Tow. Literackiemu. W przejętym w r. 1840 przez Walewskiego paryskim dzienniku „Le Messager des Chambres”, a potem w paryskim dzienniku „Journal des Débats” relacjonował obrady francuskiego parlamentu. Ponadto pracował jako korespondent zagraniczny tygodnika „Le Courrier Français”. Reportaże z Hiszpanii opublikował w zbiorze: L’Espagne en 1843 et 1844 (Paris 1844, przekł. niemiecki, Stuttgart 1854, przekł. pol. we fragmentach, w: „Hiszpania malowniczo-historyczna”, Wr. 1996, przekł. hiszpański, Madrid 2011). W wydawanej w Paryżu do r. 1844 „Encyclopédie des Gens du Monde” publikował noty biograficzne. Dn. 29 XI 1845 otrzymał obywatelstwo francuskie i wkrótce potem został odznaczony Legią Honorową. Pod pseud. Un Slave w broszurze Voyage autour de la Chambre des deputés de France (Paris 1847) przedstawił obrady Izby Deputowanych, a w książce Holland house (Paris 1848) opisał rezydencję H. E. Foxa w Kensington w Londynie. W okresie Wiosny Ludów (1848–9) był wysłannikiem obozu Hotel Lambert w Prusach i Austrii, a także na rewolucyjnych Węgrzech. Podejrzewany o szpiegostwo na rzecz Rosji, w lutym 1853 został we Francji na krótko aresztowany.
W czasie wojny krymskiej był T. od lata 1854 korespondentem londyńskiego dziennika „Morning Herald” i paryskiego miesięcznika „La Revue des Deux Mondes”, pracującym przy kwaterze głównej armii francuskiej na Wschodzie. Wspólnie z Janem Ludwikiem Gradowiczem zorganizował biuro wywiadowcze przy sztabie wojsk tureckich gen. R. Guyona (Chorszid-pasza) w twierdzy Szumen; informacje zbierał m.in. wśród wziętych do niewoli Polaków z armii rosyjskiej. Za działalność wywiadowczą na rzecz Turcji został w r. 1855 odznaczony Orderem Medżydów. W czerwcu t.r. wrócił do Paryża i w skierowanej do francuskiego sztabu generalnego nocie Mémoire sur la création d’un Service central de Renseignements militaires, et d’un corps spécial de Guides d’état-major, zanalizował działalność wywiadu Drugiego Cesarstwa. Korespondencję do „La Revue des deux Mondes” opublikował w zbiorze Guerre de Crimée (Paris 1856).
Wobec wprowadzenia w październiku 1861 stanu wojennego w Król. Pol. oraz wybuchu w styczniu 1863 powstania ogłosił apelujące o pomoc Polsce broszury La Pologne devant l’Europe (Paris 1862) oraz Appel de la Pologne à l’Autriche et à la France (Paris 1863). Zajął się też publicystyką historyczną i w broszurze L’Entrée des Russes à Paris et l’armée russe (Paris 1864) przedstawił wkroczenie wojsk koalicji antynapoleońskiej do Paryża. Elementy autobiograficzne zawarł w opowiadaniu Souvenirs d’un soldat journaliste à Paris (Paris 1869). W dalszym ciągu związany ze środowiskiem Hotel Lambert, kierował od lipca do września 1870 z Lubomirem Gadonem i Henrykiem Wyzińskim agencją prasową Correspondance du Nord-Est. W Trzeciej Republice Francuskiej redagował w Paryżu od maja 1871 dziennik „L’Avenir Militaire”. Opublikował Wspomnienia z wygnania (Kr. 1879, wyd. 2, Kr. 1881, przekł. francuski, Paris 1880, wyd. 3, Paris 1882). Zmarł 20 XI 1888 w Neuilly-sur-Seine pod Paryżem, został pochowany na cmentarzu w Montmorency.
W zawartym w czerwcu 1857 małżeństwie z Marią Heleną de Boissy (zm. 1890) miał T. córkę Marię Józefę (Mirettę) (1861–1935), zamężną za Luigim Cambiaso, oficerem marynarki włoskiej.
T. występuje w powieści Wiesława Pawła Szymańskiego „Wysokie schody” (Kr. 1990).
Cmentarz Montmorency; Enc. wojsk. (2007), II; Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, Tor. 2005 V; Grand dictionnaire universel du XIXe siècle, Paris 1888 XVII; Kompendium biograficzno-informacyjne Wielkiej Emigracji 1831–1900, W. 2011; Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., VII–VIII; Słown. pseudonimów, IV; – Bielecki R., Polacy w Legii Cudzoziemskiej, 1831–1879, W. 1992; tenże, Zarys rozproszenia Wielkiej Emigracji we Francji 1831–1837, W.–Ł. 1986; Caban W., Służba rekrutów z Królestwa Polskiego w armii carskiej w latach 1831–1873, W. 2001; Diraimondo A., Mirette Tanska Cambiaso – Una donna della Belle Époque fra arte e follia, Genova 2010 (dot. córki); Gadon L., Wielka emigracja w pierwszych latach po powstaniu listopadowym, Paryż 1960; tenże, Z życia Polaków we Francji, rzut oka na 50-letnie koleje Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, Paryż 1883 s. 126; Hiszpania malowniczo-historyczna. Zapirenejskie wędrówki Polaków w latach 1838–1930, Red. H. Sawicki, Wr. 1996; Kalembka S., Wielka Emigracja i sprawa polska a Europa (1832–1864), Tor. 1980; Kasznik A., Między Francją a Algierią. Z dziejów Emigracji Polskiej 1832–1856, Wr. 1977 s. 131, 134; Kasznik-Chrystian A., Polacy i Algieria, francuski podbój, walka Arabów i osoba Abd al-Kadira w opinii emigracji polistopadowej, „Przegl. Oriental.” 1994 nr 3–4 s. 124–6; Konarska B., Polskie drogi emigracyjne. Emigranci polscy na studiach we Francji w latach 1832–1848, W. 1986; Kronika życia i twórczości Mickiewicza, Red. S. Pigoń, W. 1966–8 II–IV; Lewak A., Dzieje emigracji polskiej w Turcji (1831–1878), W. 1935; Makowiecka Z., Mickiewicz w Collège de France. Październik 1840 – maj 1844, W. 1968; Mrówczyński J., Ks. Walerian Kalinka, życie i działalność, P. 1972; Parvi W., Polska w twórczości i działalności Wiktora Hugo, W. 1977; Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej, P. 1981; Sudolski Z., W błękitnym kręgu, Pułtusk 2004; Zdrada J., Zmierzch Czartoryskich, W. 1969; – Czajkowski M., Moje wspomnienia o wojnie 1854 roku, W. 1962; Hoffman K. B., Pamiętnik z emigracji, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 12: 1966 s. 239; Jański B., Dziennik 1830–1839, Rzym 2000; Lubomirski J., Historia pewnej ruiny. Pamiętniki 1839–1870, W. 1975; La Pologne en France, Paris 1935–41 I–III; Potrykowski J. A., Tułactwo Polaków we Francji, Kr. 1974 II; Załuski J., Wspomnienia, Kr. 1986; – „Annuaire de la Noblesse de France et des Maisons Souveraines de l’Europe” R. 35: 1879 s. 269 (dot. córki); „Bulletin des lois. Partie Supplémentaire” 1845 nr 819 s. 804 (dekret o naturalizacji T-ego); „Le Figaro” 1890 nr z 4 VII (nekrolog żony) „Gaz. Warsz.” 1888 nr 313 (nekrolog); „Polacy w Świecie. Kwart. Biogr. Polonii” R. 2: 1993 z. 2 s. 65; – Archives départamentales des Alpes-Maritimes w Nicei: Mairie de Nice, État civil nr 1364/1890 (akt zgonu żony); Archives départamentales des Hauts-deSeine w Nanterre: Mairie de Neuilly-sur-Seine, État civil, nr 524/1888 (akt zgonu).
Cezary W. Domański